Anarxizm – Təriflər və Suallar [1]

İlkin Hüseynli

Təhsil ideyaları ilə anarxizmin əlaqəsinə dair müzakirəyə başlamazdan əvvəl bizim anarxist mövqeyinin nəyi əhatə eydiyinə – və bəlkə də eyni dərəcədə əhəmiyyətli olan nəyi əhatə etmədiyinə dair geniş anlayışımız olmalıdır. Siyasi bir ideologiya olaraq, anarxizmi təyin etmək olduqca çətindir. Bir çox aparıcı şərhçilər anarxizmin “amorf (formasız), paradokslar və ziddiyyətlərlə dolu olmasından” şikayətlənir (Miller 1984: 2)

 

Anarxizm” sözünün işlədilməsi ilə bağlı olan çaşqınlığın bir səbəbi ‘anarxiya’ (anarchy) və ‘anarxik’ (anarchic) terminlərinin alçaldıcı mənalar kəsb etməsidir. Oksford İngilis dili Lüğəti anarxiya sözünü (1) qanunsuzluqla nəticələnən hökümətin və ya nəzarətin yoxluğu, (2) qarışıqlıq, çaşqınlıq; və anarxist (anarchist) sözünü isə “hökümətin arzu olunmaz olduğuna və ləğv edilməsinin lazım olduğuna” inanan şəxs kimi təyin edir. Faktiki olaraq ‘anarxist’ sözü ilk dəfə 1840-cı ildə Pier-Cozef Prudhon [Pierre-Joseph Proudhon] tərəfindən müəyyən bir ideologiyaya bağlılığın təsviri kimi işlədilib və meydana gəldiyi kimi də bu ideologiyanın əsas hissəsi sadəcə olaraq hökümətin imtinasından ibarət deyil. Həqiqətən bir çox anarxistin də vurğuladığı kimi, onlar özlüyündə təkcə hökümətə deyil, daha çox milli dövlətlə bağlı olan hökümətin ierarxik formasına etiraz edirlər.

 

Yekun tərifin müəyyən edilməsindəki çətinliyin ikinci səbəbi odur ki, anarxizm – öz təbiəti etibarilə – anti-kanonikaldır[2] və buna görə də heç kim anarxist mövqeyinin prinsipləri və təbiəti ilə bağlı suallara konkret cavab tapmaq üçün heç bir kitaba (Marksizmdən fərqli olaraq) istinad edə bilməz. Əlavə olaraq, bu mövzu barədə əhatəli və geniş yazan anarxistlər nadir hallarda öz görüşlərini sistemli olaraq formalaşdırıblar – əksər hallarda da öz ideyalarının təbliğatına şüurlu bağlılıqdan uzaq olaraq.

 

Lakin bütün bu çətinliklərə və tarixin müxtəlif dövrlərində müxtəlif anarxist filosofların arasındakı böyük fərqliliklərə baxmayaraq, anarxizmi başqa ideologiyalardan fərqləndirən xüsusiyyətlərin nə olduğunu soruşmaqla onun münasib tərifinə yaxınlaşmaq mümkündür. Bu nöqteyi nəzərdən, Rayxart şübhəsiz haqlı olaraq qeyd edir ki, anarxizm “dövlət konseptini birmənalı olaraq rədd edən yeganə müasir sosial doktrinadır” (Reichert 1969: 139).

 

Kitabın növbəti fəsillərində müzakirə ediləcəyi kimi, bir nəzəriyyə olaraq anarxizm həmçinin insan təbiəti, hakimiyyət, azadlıq və icma (kommuna) anlayışları kimi başlıca fəlsəfi məsələlərə də müraciət edir. Bütün bu məsələlərin təhsillə bağlı fəlsəfi suallara dair vacib mövqeləri vardır və başqa ideoloji perspektivlərdən qaynaqlanan görüşlərin əksinə müqayisə edilərək bu məsələlər daha faydalı şəkildə araşdırıla və dərk edilə bilər. Çox güman anarxizmin dövləti rədd etməsinə görədir ki, anarxist ideyaların nəzəri qruplaşdırılması (klasteri) ən yaxşı bu formada başa düşülür.

 

Tarixi olaraq nəzər salsaq, iddia olunur ki, (məs. Miller, Chomsky, Guerin tərəfindən) əhatəli bir siyasi nəzəriyyə olaraq anarxizmin kökünü Fransız İnqilabının başlanğıcında görmək olar. Miller iddia edir ki, Fransız İnqilabı keçmiş rejimə radikal formada meydan oxuyaraq dövlətlərə və sosial institutlara qarşı olan ideyaların yaranmasına şərait yaratdı. Xüsusilə, artıq institutlar özlərinin ilkin (orijinal) prinsiplərinə, fərqi yoxdur təbii hüquq, sosial yardım və ya digər universal mücərrəd anlayışlar, uyğun olaraq mövcudluqlarına haqq qazandırılması tələbinə qarşı həssas yanaşmağa başladılar (bax. Miller 1984: 2-4). Lakin bir siyasi hərəkat olaraq anarxizm on doqquzuncu əsrin ikinci yarısına kimi inkişaf etmədi, ələxsus da böyüyən fəhlə hərəkatı ilə birgə. Həqiqətən Jol iddia edir ki, əvvəlki tarixi dövrlərin mətnlərində anarxizmə dair fəlsəfi arqumentləri görmək olsa da, siyasi hərəkat kimi anarxizm on doqquzuncu əsrin məhsuludur” (Joll 1979: IX). Jolun da qeyd etdiyi kimi “anarxistlərin dağıtmağa çalışdığı dəyərlər on doqquz və iyirminci əsrlərdə bütün cəmiyyətlərin model kimi gördüyü getdikcə güclənən mərkəzləşdirilmiş, sənaye dövlətidir (yenə orada).  

 

Lakin anarxizmdə əksini tapmış fələsəfi ideyaların tarixi presedentləri vardır. Bəzi yazıçılar siyasi hərəkat olaraq anarxizm və bir ideya olaraq hakimiyyətin özünü tənqid edən ‘fəlsəfi anarxizm’i ayırıblar. Miller, misal üçün, qeyd edir ki, dövlətə siyasi etirazın əksinə olaraq fəlsəfi anarxizm çox passiv münasibət göstərə bilər, siyasi olaraq desək, bu görüşün tərəfdarı ‘dövlət uyğunsuz və ya əxlaqsızdır və mümkün olan hər an bizə diktə edir” şüarından boyun qaçırır, lakin dövləti ləğv etmək üçün heç bir müsbət addım atmır və ya heç bir alternativ sosial təşkilat forması təklif etmir. Bu görüşə görə, bir kimsə fəlsəfi anarxizmə bağlılıq göstərmədən – yəni, legitim hakimiyyət ideyasını rədd etmədən və ya tərsinə – də anarxist ola bilər. Halbuki, Ualter kimi digər nəzəriyyəçilər iddia edirlər ki, hakimiyyətə qarşı fəlsəfi mövqeyin mövcudluğundan asılı olmayaraq, özünü anarxist kimi müəyyən edən hər kəs dövlətsiz cəmiyyətin mövcud olacağına və cari cəmiyyətə nisbətdə daha üstün olacağına dair olan müsbət düşüncəni bölüşür.

 

Qısası, görünür əksər nəzəriyyəçilər razılaşırlar ki, siyasi hərəkat olaraq, davamlı halda olmasa da, anarxizm Fransız İnqilabından bəri inkişaf edib və buna görə də o, elə təxmini həmin dövrdə formalaşmış digər əsas müasir siyasi doktrinalarla, dəqiq desək liberalizm və sosializmlə, tarixi olaraq bağlı görünə bilər. Həqiqətən də bu iki intellektual ənənənin [liberalism və sosializm] arasındakı münasibətdən yaranan suallardan anarxizmin irəli sürdüyü bir çox tənqid və anarxizm hərəkatının öz daxilindəki gərginliklər anlaşıla bilər. Müəyyən mənada liberal və sosializm prinsipləri arasındakı gərginliklər tez-tez anarxist ənənənin daxilində rast gəlinən ziddiyyətlərdə öz əksini tapıb. Baxmayaraq ki, bir çox şərhçi (məsələn, bax. Joll 1979; Miller 1984; Morland 1997) göründüyü qədərilə bu uyuşmaz gənginliklərin anarxizmi aydın ideologiya kimi qurmaq yolundakı əngəllər olaraq təsvir etsələr də, bu ənənənin daxilindəki anarxist filosoflar bunları ziddiyyət olaraq görməyi rədd edir və azadlığın xüsusi konsepsiyasını quraraq öz arqumentlərini dəstəkləyirlər. Ona görə də Ualter, misal üçün, qeyd edir ki, 

 

anarxizm ya liberalizmdən, ya da sosializmdən və ya eyni zamanda hər ikisindən inkişaf [etmiş ideologiya] kimi görünə bilər. Liberallar kimi anarxistlər də azadlıq istəyir; sosialistlər kimi anarxistlər də bərabərlik istəyir. Amma biz [anarxistlər] təkcə liberalizmlə və ya təkcə sosializmlə qane olmuruq. Bərabərsizlik olmadan azadlıq o deməkdir ki, kasıb və zəif varlı və güclüdən daha az azaddır. Azadlıq olmadan bərabərlik o deməkdir ki, biz hamımız birlikdə quluq. Azadlıq və bərabərlik ziddiyyətli yox, tamamlayıcıdır […] Azadlıq əgər bəzi insanlar ondan zövq ala bilmək üçün çox kasıb və çox zəifdirlərsə, həqiqi deyil və bərabərlik əgər bəzi insanlar başqaları tərəfindən idarə edilirsə, həqiqi deyil. Anarxistlərin siyasi nəzəriyyəyə verdiyi əhəmiyyətli töhfə bu həqiqətdir ki, azadlıq və bərabərlik son olaraq eyni şeydir.

(Walter 1969: 163)

 

 

Digər anarxist nəzəriyyəçilər kimi Ualter də tez-tez bu mürəkkəb konseptual məsələləri fəlsəfi cəhətdən düzgün ayırd edə bilmir. Çox güman ki, o azadlıq və bərabərliyin əslində konseptual olaraq eyni olduğunu iddia etmək istəmir. Daha çox onun vurğuladığı məsələ odur ki, onlar [azadlıq və bərabərlik] bir-birindən qarşılıqlı asılıdır, yəni, anarxistlərin müdafiə etdiyi yaxşı cəmiyyət modeli onlardan birinin yoxluğunda mümkün ola bilməz. Mən bu konseptual məsələləri növbəti müzakirədə daha dərin təhlil edəcəyəm.

Ualterin müşahidəsinə baxmayaraq, şübhəsiz ki, tarix boyu özünü anarxist adlandıran insanlar bir çox hallarda ‘azadlıq bərabərliyə qarşı qədim qütbləşməsindən’ tərəflərin birinə digərinə nisbətdə daha çox ağırlıq vermişlər. Ələxsus da, daha çox ‘fərdiyyətçi’ yönümlü və daha çox ‘sosial anarxist’ yönümlü anarxistləri tapmaq heç də çətin deyil. Sonuncular fərdi azadlığın sosial bərabərliklə konseptual olaraq bir-birinə bağlı olduğuna inanırlar və eyni zamanda icmanın və qarşılıqlı yardımın əhəmiyyətini vurğulayırlar. Bu səbəbdən də fərdiyyətçiliyin erkən və ekstrim formasını (Ualter mübahisəli olaraq, bunun ümumiyyətlə anarxizmin bir növü olmadığını iddia edir) təmsil edən Maks Ştirner (1806-1856) kimi yazıçılar cəmiyyəti ekzistensial baxımdan nadir, təkrarolunmaz və muxtar (avtonom, başqasından asılı olmayan) fərdlərin toplusu olaraq görür. Hər ikisi də ilk anarxist filosoflar kimi qəbul edilən Ştirner və Uilliam Qodvin (1756-1836) ideal rasional fərdi (individualı) əxlaqi və intellektual baxımdan suveren, daim hakimiyyəti sorğulayan və fikirləri qəbul edən – bu prosesi Ştirner ‘müqəddəssizləşdirmə[3]’ adlandırır –  biri kimi təsvir edirlər. Lakin elə görünür ki, Ştirner rasional eqoizmi müdafiə etdiyi halda, Qodvin həqiqi rasional insanın mütləq olaraq xeyirxah olacağını iddia edir. Müasir mərkəzləşdirilmiş dövlətin qəti şəkildə əleyhinə olsa da, sosial və siyasi azadlıqların təkmil doktrinasını təqdim etsə də, Fransız İnqilabından sonra yazan Qodvin fərdi rasionallığın inkişafına və müstəqil düşüncəyə çox böyük əhəmiyyət verir, inkişaf yolunun sosial inqilabda yox, rasional ideyaların fərdi şüur səviyyəsində yayılması vasitəsi ilə baş verəcək mərhələli reforma inanırdı.

Ualterin də şərh etdiyi kimi (Walter 1969: 174), illər boyu Şelli, Emerson və Toro kimi şəxsləri intellektual baxımdan özünə cəlb edən bu cür fərdiyyətçilik bir çox hallarda nihilizm və hətta solipsizmə gətirib çıxardır. Son nəticədə Ualter bu növ fərdiyyətçiliyin əslində anarxizmin bir forması olub-olmamasını sorğularaq iddia edir ki, fərdiyyətçiliyin daha mötədil forması kimi təfsir edilmiş və fərdi azadlığın vacib siyasi məqsəd olduğunu müdafiə edən  libertarianizm anarxist düşüncənin sadəcə olaraq bir tərəfi və ya “anarxizmin tamamlanması yolundakı ilk mərhələdir” (yenə orada). Bu növ fərdiyyətçi libertarianizm və sosial anarxizm arasındakı əsas fərq ondan ibarətdir ki, belə libertarianlar dövlətə qarşı olsalar da onlar da, Ualterin qeyd etdiyi kimi (yenə orada), cəmiyyətə qarşıdırlar və “müvəqqəti olan ‘eqoistlərin birliyi’dən başqa”  istənilən növ sosial təşkilatı zülm (təzyiq) kimi görürlər.

Bir çox şərhçi qəbul edir ki, başlıca anarxist nəzəriyyəçilər fərdi azadlığın özünü siyasi sonluq kimi görməyiblər (bax, məsələn, Ryth Kinna, Crowder 1991-də). Bundan savayı, Kropotkin və Bakunin kimi əsas anarxist nəzəriyyəçilər bir çox hallarda Uilliam Qodvin və fərdi azadlığı ali dəyər hesab edən Maks Ştirner kimi erkən fərdiyyətçi filosoflar haqqında çox alçaldıcı fikirlərdə olublar. “Bu cür Fərdiyyətçi Anarxizmin son nəticədə,” 1910-cu ildə Kropotkin Britaniya Ensiklopediyasındakı ‘Anarxizm’ məqaləsində yazır, hesab edir ki,

 

bütün yüksək sivilizasiyaların əsas məqsədi öz cəmiyyətlərinin üzvlərinin normal şəkildə inkişafına imkan vermək yox, bəzi yaxşı təchiz edilmiş fərdlərə hətta insanların əksəriyyətinin xoşbəxtliyi və mövcudluğu bahasına da olsa ‘tam inkişaf etməyə’ şərait yaratmaqdır…

 

Digər əsas anarxist nəzəriyyəçi olan Bakunin özünün “J.J. [Russo] məktəbi və digər burjua liberalizmi məktəbləri tərəfindən mədh edilən fərdiyyətçi, eqoist, köhnə-kürüş və uydurma azadlıq” tənqidində hətta daha kəskin idi (Dolgoff 1973). Müvafiq olaraq bir çox nəzəriyyəçi təklif edib ki, anarxist sosial mövqeyinə əsasən, başlıca son məqsədi təşkil edən dəyərlər əslində bərabərlik və ya hətta qardaşlıqdır (bax. Fidler 1989). Çomski kimi başqaları isə anarxizmin sadəcə olaraq “sosializmin libertarian qolu” (Chomsky, Guerin 1970-də: XII) olduğunu iddia edir və ya “anarxizmin həqiqətən də sosializmin sinonimidir” (Guerin 1970: 12). Əslində 1886-cı ildə Çikaqoda səkkiz saatlıq iş günü üçün mübarizədə libertarian sosialist qiyamında iştirakına görə ölüm hökmü verilən, ‘Haymarket şəhidləri’ndən biri olan Adolf Fişer iddia edirdi ki, “hər anarxist sosialistdir, amma hər sosialist anarxist deyildir” (sitat gətirildi, Guerin 1979: 12).

Çomski və Querin kimi anarxist nəzəriyyəçilərin arqumenti, yəni anarxizmi başa düşməyin ən yaxşı yolu onu ‘libertarian sosializm’ kimi görməkdir fikri Deyvid Miller, Barbara Qudvin və Corc Crovder kimi politoloqların əsərləri tərəfindən də dəstək görür. Misal üçün, Çomski bəyan edir ki, “sosializm elə bir nəzəri cinsdir ki, onun bir növü marksizm, digər növü isə anarxizmdir (Goodwin 1987: 11), halbuki, Krovder daha da irəli gedərək yazır ki, “tarixi nöqteyi-nəzərdən klassik anarxizm daha doğrusu sosialist ənənəyə aiddir” (Crowder 1991: 11).

Şübhəsiz doğrudur ki, anarxist ideyalarını inkişaf etdirmək və yaymaq baxımından son dövrün ən təsirli anarxist nəzəriyyəçiləri anarxist sprektrin sosialist qoluna aidddirlər. Bu ənənənin bir çox əsas mərkəzi ideyaları sosialist anarxizmin atası hesab edilən Cozef-Pier Prudhon (1809-1865) tərəfindən əvvəlcədən təxmin edilmişdi. Amma sosial anarxizmin əsas düşüncələri Mixail Bakunin (1814-1876) və Piter Kropotkin (1842-1912) tərəfindən on doqquzuncu əsrin ikinci yarısında formalaşdırılmışdır. Bu ənənədəki digər əhəmiyyətli aktivist və nəzəriyyəçilər Erriko Malatesta (1853-1932), Aleksandr Berkman (1870-1936), Emma Qoldman (1869-1940), və daha yenilər Mörri Bukçun (1921-2006), Daniel Querin (1904-1988) və Noam Çomskidir (1928 – ).

Davam etməkdə olan fərdiyyətçi – sosialist müzakirəsində vurğulanan fərqliliklərdən başqa, geniş sosialist yanaşmanın öz daxilində mövcud olan fərqliliklərə – müxtəlif siyasi və tarixi kontekslərdə ifadə edilmiş sosial anarxizmin müxtəlif variantlarına – də diqqət çəkmək olar. Qısaca desək, əsas beş variant bunlardır: mutualizm, federalizm, kollektivizm, kommunizm və sindikalizm. Bu sistematikanın faydalı olmağına baxmayaraq, bir çox əsas anarxist nəzəriyyəçinin düşüncələrinin adları çəkilən müxtəlif ənənələrin bir neçəsinin qarışığından ibarət olduğunu da unutmamaq vacibdir.

Mutualizm anarxizmin başlıca anlayışını təmsil edir ki, cəmiyyət dövlət kimi ierarxik, mərkəzləşdirilmiş, yuxarıdan aşağı strukturlaşdırılmış formada deyil, fərdlər arasındakı qarşılıqlı könüllü razılaşma yolu ilə təşkil edilməlidir. Bəlkə də bu növ anarxizmin ən məşhur və yəqin ki, ən birinci tərəfdarı, on doqquzuncu əsrdə yazmış Cozef-Pier Prudhon əmtəəni əmək dəyəri əsasında mübadilə edən və ‘xalq bankı’nın kreditlərindən faydalanan fərdlərin kooperativ qruplarından ibarət cəmiyyət nəzərdə tuturdu. Prudhon sonrakı anarxistlər tərəfindən əsasən kiçik burjuaziyaya xitab etdiyi və sosial strukturun əsas cəhətləri olan sinfi sistem, sənaye və kapital kimi məsələləri araşdıra bilmədiyi üçün tənqid olundu. Həqiqətdə isə o, mütəmadi olaraq getdikcə artan kütləvi sənayeləşmənin dəhşətli təhlükəsindən yazır və kiçik miqyaslı ticarəti, sənətkar mağazalarını və kottec sənayesininin[4] qorunmasına dair romantik arzular bəsləyirdi. Buna baxmayaraq, onun şəxsi mülkiyyət haqqındakı görüşləri və onun sosial vəhdətin yanlız dövlətsiz cəmiyyətdə mümkün ola biləcəyinə olan iddiası hədsiz dərəcədə təsirli oldu və sonradan əsas anarxist filosoflar, ələxsus da Bakunin tərəfindən inkişaf etdirildi.

Əsas olaraq mutualizmin məntiqi davamı olan federalizm sosial və iqtisadi təşkilatları icmalar daxilində yox, icmalar arasında qurulmasına istinad edir. İdeya budur ki, könüllü təşkil edilmiş icmaların cəmiyyəti şuralar şəbəkəsi tərəfindən əlaqələndirilməlidir. Bu anarxist ideya ilə demokratik nümayəndəlik (representative) prinsipi arasındakı əsas fərq odur ki, şuralar təbii (spontan, heç bir mərkəzi şura olmadan) olaraq icmaların xüsusi iqtisadi və ya təşkilatı ehtiyacları ödəmək üçün qurulacaq; onların mərkəzi hakimiyyəti, daimi bürokratik strukturu olmayacaq və onların nümayəndələrinin (delegate) heç bir icraedici hakimiyyəti olmayacaq və istənilən an [icma tərəfindən səlahiyyətləri alınaraq] geri çağrıla biləcəklər. Bu prinsip həmçinin Prudhon və onun tərəftarları tərəfindən də inkişaf etdirilmişdir. Prudhon beynəlxalq dəmir yolları kordinasiya sistemini, poçt xidmətini, teleqraf və fəlakət baş verərkən aparılan əməliyyatların struktur etibarilə federalizmə əsaslandığını deyirdi. Prudhon, Bakunin, Kropotkin və digər anarxistlər tərəfindən federalist quruluşun necə də geniş iqtisadi funksiyaları əlaqələndirə biləcəyini göstərməsinin əsas diqqətəlayiq cəhəti ondan ibarətdir ki, onlar xüsusi ilə göstərdilər ki, anarxizm təşkilatsızlığın sinonimi deyil. İyirminci əsr anarxisti Volinin də aydınlıq gətirdiyi kimi:

 

bu ‘təşkilat’ və ‘təşkilatsızlıq’ məsələsi yox, iki müxtəlif təşkilati prinsip məsələsidir… Əlbəttə ki, anarxistlər deyir, cəmiyyət təşkilatlanmalıdır. Lakin bu yeni təşkilat azad, sosial və ən əsası, aşağıdan yuxarı qurulmalıdır. Təşkilatın prinsipi əvvəlcədən bütün sistemi ələ keçirdən və öz istəyini diktə edən mərkəzdən müəyyən edilməməlidir, tam tərsinə bu əlaqə qovşağı qurmaq üçün bütün tərəflərdən gəlməli və bu təbii mərkəzlər bütün tərəflərə xidmət etməlidir…

(sitat gətirildi, Guerin 1970: 43)


Buna görə də federalizmi anarxizmin bir növü kimi yox, Ualterin də təklif etdiyi kimi, “anarxizmin ayrılmaz hissəsi” kimi görmək daha uyğun olardı (Walter 1969: 175). Kollektivizm yuxarıda qeyd edilmiş məsələləri daha da irəliyə aparır və iddia edir ki, azad və ədalətli cəmiyyət yanlız istehsalı icmanın əsası kimi yenidən təşkil edəcək fəhlələrin inqilabı ilə qurula bilər. İyirminci əsr anarxist hərəkatının bir çox əsas fiqurları – ələxsus da Bakunin və onun Birinci Beynəlmiləldəki
 tərəfdarları – faktiki olaraq kollektivist idilər. Onlar bir tərəfdən mutualistlərin və federalistlərin daha reformist mövqelərinə etiraz edirdilər, digər tərəfdən isə marksistlərin inqilabi mövqeyini avtoritarlıq kimi görürdülər.

 

 

 

Ədəbiyyat:

 

  • Crowder, G. (1991) Classical Anarchism: The Political Thought of Godwin, Proudhon,Bakunin and Kropotkin, Oxford: Clarendon Press.
  • Dolgoff, S. (ed.) (1973) Bakunin on Anarchy, New York: Knopf.
  • Fidler, G. (1989) ‘Anarchism and Education: Education Integrale and the ImperativeTowards Fraternite’, History of Education, 18 (1), 23–46.
  • Goodwin, B. (1987) Using Political Ideas, Chichester: Wiley.
  • Guerin, D. (1970) Anarchism, New York: Monthly Review Press.
  • Joll, J. (1979) The Anarchists, London: Methuen.
  • Morland, D. (1997) Demanding the Impossible? Human Nature and Politics in NineteenthCentury Social Anarchism, London: Cassell.
  • Miller, D. (1984) Anarchism, London: Dent.
  • Reichert, W. (1969) ‘Anarchism, Freedom and Power’, Ethics, 79 (2), 139–149.
  • Walter, N. (1969) ‘About Anarchism’ in Anarchy, 9 (6).

 

 

 _____________________________

 

 


 

[1] Bu tərcümə Judit Suissanın “Anarchism and Education: A Philosophical Perspective” kitabından bir hissədir. Tərcümə olunmuş hissənin orijinal adı belədir: “Anarchism – Definitions and Questions

[2] Konanikal – hansı müəyyən, konkret bir və ya bir neçə (müqəddəs) kitaba əsaslanan və/və ya istinad edən ideologiya.

[3] desanctification

[4] Fərdin öz evində apardığı kiçik miqyaslı sənaye işlərinə verilən ümumi ad.